Một bà mẹ đang cho con bú được kê thuốc. Câu hỏi đầu tiên thường là: có phải ngừng cho bú không?
Với phần lớn trường hợp, câu trả lời là không.
Cái giá của việc ngừng cho bú
Đây là vế thường bị bỏ qua trong cân nhắc.
Việc ngừng cho bú — kể cả tạm thời — có những hệ quả:
- Trẻ mất đi nguồn dinh dưỡng và các yếu tố bảo vệ từ sữa mẹ.
- Nguồn sữa có thể giảm và khó phục hồi.
- Trẻ có thể khó quay lại bú mẹ sau khi đã bú bình.
- Ảnh hưởng tới mối liên kết mẹ con.
- Gây căng thẳng cho mẹ trong giai đoạn vốn đã nhiều áp lực.
Vì vậy quyết định ngừng cho bú cần có lý do rõ ràng, không phải là lựa chọn mặc định vì cho chắc.
Những gì quyết định lượng thuốc qua sữa
Không phải mọi thuốc đều qua sữa như nhau. Các yếu tố ảnh hưởng:
- Đặc tính hoá học của thuốc — kích thước phân tử, khả năng gắn với protein trong máu, tính tan.
- Nồng độ trong máu mẹ — phụ thuộc liều và đường dùng.
- Thời điểm — nồng độ trong sữa thay đổi theo thời gian sau khi uống.
Điểm về đường dùng đáng chú ý: các thuốc dùng ngoài da, thuốc nhỏ mắt hoặc thuốc hít vào phổi thường có lượng vào máu rất ít, nên lượng qua sữa cũng rất ít.
Yếu tố thứ hai: trẻ hấp thu được bao nhiêu
Ngay cả khi thuốc có trong sữa, không phải toàn bộ đều được trẻ hấp thu.
Một số thuốc bị phá huỷ trong đường tiêu hoá của trẻ hoặc hấp thu rất kém qua đường uống.
Đây là lý do cần đánh giá theo từng thuốc cụ thể thay vì áp dụng một quy tắc chung.
Yếu tố thứ ba: đặc điểm của trẻ
Cùng một thuốc có thể có ý nghĩa khác nhau tuỳ vào:
- Tuổi của trẻ — trẻ sơ sinh, đặc biệt trẻ sinh non, có khả năng chuyển hoá và thải thuốc kém hơn.
- Sức khoẻ của trẻ.
- Lượng sữa trẻ bú — trẻ bú mẹ hoàn toàn nhận nhiều hơn trẻ đã ăn dặm.
Nhóm trẻ sơ sinh và sinh non cần thận trọng nhất.
Cách giảm lượng thuốc trẻ nhận được
Một cách thường được gợi ý: uống thuốc ngay sau khi cho bú, để khoảng cách tới cữ bú tiếp theo dài nhất có thể.
Logic: nồng độ thuốc trong máu và sữa thường đạt đỉnh sau một khoảng thời gian rồi giảm dần. Nếu cữ bú tiếp theo rơi vào lúc nồng độ đã giảm, lượng trẻ nhận được ít hơn.
Nhưng cách này không áp dụng cho mọi thuốc — nó phụ thuộc vào thời gian tác dụng và cách thuốc được thải trừ.
Đây là điều cần hỏi dược sĩ cho chính thuốc mình đang dùng.
Cần theo dõi gì ở trẻ
Khi mẹ dùng thuốc, nên chú ý:
- Trẻ có bú kém đi không.
- Có ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức không.
- Có quấy khóc khác thường không.
- Có thay đổi về tiêu hoá — tiêu chảy, nôn.
- Có phát ban không.
- Có tăng cân bình thường không.
Nếu có bất thường: báo bác sĩ, không tự ngừng thuốc hoặc tự ngừng cho bú.
Việc đánh giá cần xem xét nhiều khả năng — có thể do thuốc, có thể do nguyên nhân khác hoàn toàn.
Những gì cần nói với bác sĩ
Ở mọi lần khám:
- Đang cho con bú — nói rõ, đừng cho rằng bác sĩ biết.
- Trẻ mấy tháng tuổi.
- Bú mẹ hoàn toàn hay có ăn thêm.
- Trẻ có sinh non hoặc có vấn đề sức khoẻ không.
Các thông tin này ảnh hưởng trực tiếp tới việc chọn thuốc.
Ba câu nên hỏi
- "Thuốc này có dùng được khi đang cho con bú không ạ?"
- "Nếu có, nên uống vào lúc nào so với cữ bú?"
- "Cần theo dõi gì ở bé?"
Nếu câu trả lời là cần tạm ngừng cho bú, nên hỏi thêm:
- Ngừng trong bao lâu?
- Có nên vắt bỏ sữa trong thời gian đó để duy trì nguồn sữa không?
- Có thuốc thay thế nào cho phép tiếp tục cho bú không?
Câu cuối đáng đặt ra: trong nhiều nhóm thuốc có các lựa chọn khác nhau, và bác sĩ có thể chọn loại phù hợp hơn nếu biết đây là ưu tiên của bạn.
Về các nguồn thông tin
Có những cơ sở dữ liệu chuyên về thuốc và việc cho con bú mà dược sĩ có thể tra cứu.
Thông tin trên tờ hướng dẫn sử dụng đôi khi rất thận trọng — ghi là không nên dùng khi cho con bú — trong khi dữ liệu thực tế có thể cho thấy mức an toàn khác.
Đây là lý do việc hỏi dược sĩ có giá trị hơn là tự đọc tờ hướng dẫn và kết luận.
Với thuốc không kê đơn và thực phẩm chức năng
Vẫn cần hỏi trước, kể cả với các sản phẩm quen thuộc.
Một số loại thảo dược được truyền miệng là giúp tăng sữa — nhưng dữ liệu về hiệu quả và an toàn của chúng khác nhau, và một số có thể tương tác với thuốc khác.
Nên hỏi trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Có phải ngừng cho con bú khi dùng thuốc không?
Với phần lớn thuốc thì không cần. Nhiều thuốc chỉ qua sữa với lượng rất nhỏ và không ảnh hưởng tới trẻ, nên việc ngừng cho bú thường không cần thiết và bản thân nó cũng có cái giá.
Yếu tố nào quyết định thuốc có qua sữa nhiều hay không?
Đặc tính hoá học của thuốc, liều dùng, đường dùng và thời điểm uống so với cữ bú. Một số thuốc dùng ngoài da hoặc dạng hít vào phổi thì lượng vào máu rất ít nên qua sữa cũng ít.
Có cách nào giảm lượng thuốc trẻ nhận được không?
Một cách thường được gợi ý là uống thuốc ngay sau khi cho bú, để khoảng cách tới cữ bú tiếp theo dài nhất có thể. Nhưng cần hỏi dược sĩ vì cách này không áp dụng cho mọi thuốc.
Cần theo dõi gì ở trẻ?
Trẻ có bú kém đi không, có ngủ nhiều bất thường hoặc quấy khóc khác thường không, có thay đổi về tiêu hoá hoặc phát ban không. Nếu có, cần báo bác sĩ chứ không tự ngừng thuốc hoặc ngừng cho bú.