Trẻ em không phải người lớn thu nhỏ. Sự khác biệt này ảnh hưởng tới mọi khía cạnh của việc dùng thuốc.
Vì sao trẻ khác người lớn
- Tỷ lệ nước trong cơ thể cao hơn — ảnh hưởng tới phân bố thuốc.
- Chức năng gan và thận đang phát triển — khả năng chuyển hoá và thải thuốc khác.
- Tỷ lệ diện tích da so với thể trọng lớn hơn — thuốc bôi ngoài hấp thu nhiều hơn tương đối.
- Hàng rào bảo vệ ở một số cơ quan chưa hoàn thiện ở trẻ nhỏ.
- Đang trong giai đoạn phát triển — một số thuốc có thể ảnh hưởng tới quá trình này.
Các khác biệt này rõ nhất ở trẻ sơ sinh và giảm dần khi trẻ lớn lên.
Liều tính theo cân nặng
Đây là nguyên tắc cơ bản.
Hệ quả thực tế:
- Cần biết cân nặng hiện tại để tính liều — không dùng cân nặng của lần khám trước nếu đã lâu.
- Liều thay đổi khi trẻ lớn — đơn cũ có thể không còn phù hợp.
- Không dùng lại đơn cũ, kể cả cho cùng một đứa trẻ.
- Không dùng đơn của trẻ khác, kể cả anh chị em.
Không tự chia thuốc người lớn
Lý do đã nêu ở bài về kháng sinh cho trẻ, nhưng đáng nhắc lại vì đây là sai sót phổ biến:
- Việc chia không chính xác.
- Hoạt chất có thể không phân bố đều trong viên.
- Một số viên không được bẻ.
- Liều không phải là phân số đơn giản của liều người lớn.
Đong thuốc nước
Đây là khâu dễ sai nhất và có hậu quả trực tiếp.
Dụng cụ
| Dụng cụ | Độ chính xác |
|---|---|
| Xy lanh đong thuốc | Cao nhất |
| Dụng cụ đong đi kèm sản phẩm | Tốt |
| Cốc đong có vạch | Khá, cần nhìn ngang tầm mắt |
| Thìa ăn cơm | Không nên dùng |
Xy lanh đong thuốc có thể xin ở nhà thuốc và là lựa chọn tốt nhất, đặc biệt với liều nhỏ.
Cách đong đúng
- Lắc kỹ chai nếu là hỗn dịch.
- Đặt dụng cụ trên mặt phẳng khi đong bằng cốc.
- Nhìn ngang tầm mắt với vạch.
- Với xy lanh, rút thuốc rồi kiểm tra không có bọt khí.
Cho trẻ uống
- Với trẻ nhỏ, bơm từ từ vào má trong bằng xy lanh, không bơm thẳng vào họng.
- Giữ trẻ ở tư thế hơi ngồi.
- Cho từng ít một.
- Không pha thuốc vào cả bình sữa — nếu trẻ không bú hết thì không biết đã uống bao nhiêu.
- Không nói dối rằng thuốc là kẹo.
Về mục cuối: đây không chỉ là vấn đề trung thực mà là vấn đề an toàn — trẻ nghĩ thuốc là kẹo có thể tự lấy uống.
Rủi ro trùng hoạt chất
Đây là sai sót có thể gây hậu quả nghiêm trọng ở trẻ.
Tình huống điển hình: cho trẻ uống thuốc hạ sốt, đồng thời dùng một thuốc cảm cúm tổng hợp — và hai sản phẩm chứa cùng một hoạt chất.
Kết quả là tổng liều vượt mức an toàn.
Cách phòng:
- Đọc kỹ thành phần của mọi sản phẩm cho trẻ dùng.
- Hỏi dược sĩ trước khi phối hợp nhiều thuốc.
- Ghi lại đã cho uống gì, lúc mấy giờ — đặc biệt khi có nhiều người cùng chăm.
- Cẩn thận với các sản phẩm phối hợp nhiều hoạt chất.
Về thuốc hạ sốt cho trẻ
Đây là nhóm thuốc được dùng nhiều nhất cho trẻ và cũng hay bị dùng sai nhất.
Các điểm cần lưu ý:
- Liều theo cân nặng, không theo tuổi.
- Khoảng cách tối thiểu giữa hai liều phải được tuân thủ.
- Số liều tối đa trong ngày có giới hạn.
- Không phối hợp nhiều thuốc hạ sốt mà chưa hỏi bác sĩ.
- Kiểm tra trùng hoạt chất với các thuốc khác đang dùng.
Về mục đích: hạ sốt nhằm làm trẻ dễ chịu hơn. Mức độ sốt không phải chỉ số duy nhất về mức độ nặng — tình trạng chung của trẻ quan trọng hơn.
Dấu hiệu cần đi khám ngay bất kể sốt bao nhiêu
- Trẻ li bì, khó đánh thức.
- Bỏ bú, bỏ ăn hoàn toàn.
- Khó thở, thở nhanh.
- Co giật.
- Nôn nhiều.
- Dấu hiệu mất nước.
- Phát ban không mất khi ấn.
- Trẻ dưới ba tháng tuổi có sốt.
Mục cuối đặc biệt quan trọng: sốt ở trẻ rất nhỏ luôn cần được đánh giá y tế.
Bảo quản an toàn
- Để xa tầm tay trẻ — kể cả trẻ đã lớn.
- Không để trên bàn ăn, bàn cạnh giường hay trong túi xách dễ với.
- Đóng nắp chặt sau mỗi lần dùng.
- Dùng nắp an toàn nếu sản phẩm có.
- Kiểm tra hạn dùng sau khi mở với thuốc nước.
- Bỏ thuốc thừa sau khi kết thúc đợt.
Siro thuốc có vị ngọt — điều này giúp trẻ dễ uống nhưng làm tăng nguy cơ trẻ tự lấy.
Khi nghi ngờ trẻ uống nhầm thuốc
Đây là tình huống cấp cứu.
- Gọi cấp cứu hoặc tới cơ sở y tế ngay.
- Mang theo vỏ hộp hoặc chai thuốc.
- Ước lượng đã uống bao nhiêu và lúc mấy giờ.
- Không tự gây nôn nếu chưa được hướng dẫn — với một số chất, việc này làm tình hình nặng hơn.
Ba câu nên hỏi khi nhận thuốc cho trẻ
- "Liều này tính theo cân nặng bao nhiêu ạ?" — để kiểm tra lại nếu cân nặng đã thay đổi.
- "Đong bằng gì, mỗi lần bao nhiêu?"
- "Nếu bé nôn ngay sau khi uống thì làm sao?"
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không thể chia liều người lớn cho trẻ?
Vì trẻ khác người lớn về tỷ lệ nước trong cơ thể, chức năng gan thận và tốc độ chuyển hoá, nên liều được tính theo cân nặng chứ không theo phân số của liều người lớn. Ngoài ra việc chia viên cũng không chính xác.
Đong thuốc nước cho trẻ bằng gì là chính xác nhất?
Xy lanh đong thuốc là chính xác nhất, sau đó tới dụng cụ đong đi kèm sản phẩm. Không nên dùng thìa ăn cơm vì dung tích rất khác nhau và sai số có thể đáng kể.
Cùng lúc cho trẻ uống nhiều thuốc có nguy hiểm không?
Có rủi ro trùng hoạt chất, đặc biệt với các thuốc hạ sốt và thuốc cảm cúm tổng hợp. Cần đọc kỹ thành phần của từng sản phẩm và hỏi dược sĩ trước khi phối hợp.
Bảo quản thuốc cho trẻ cần lưu ý gì?
Để xa tầm tay trẻ kể cả trẻ lớn, đóng nắp chặt, và chú ý hạn dùng sau khi mở nắp với thuốc nước. Siro thuốc thường có vị ngọt nên nguy cơ trẻ tự lấy uống cao hơn.