Kháng sinh thường được hiểu là thuốc điều trị nhiễm khuẩn. Nhưng có những tình huống nó được dùng trước khi nhiễm khuẩn xảy ra.
Đây là khái niệm dự phòng — và phạm vi của nó hẹp hơn nhiều người nghĩ.
Phân biệt điều trị và dự phòng
| Điều trị | Dự phòng | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Khi đã có nhiễm khuẩn | Trước khi có nhiễm khuẩn |
| Mục đích | Xử lý nhiễm khuẩn đang có | Ngăn nhiễm khuẩn xảy ra |
| Thời gian | Thường nhiều ngày | Thường rất ngắn, có khi một liều |
| Chỉ định | Dựa trên chẩn đoán | Dựa trên nguy cơ cụ thể |
Các tình huống thường có chỉ định
Trước phẫu thuật
Với một số loại phẫu thuật, việc dùng một liều kháng sinh trước khi rạch da giảm rõ tỷ lệ nhiễm khuẩn vết mổ.
Ba yếu tố quyết định hiệu quả:
- Đúng thuốc — phù hợp với loại vi khuẩn có nguy cơ ở vị trí đó.
- Đúng thời điểm — để nồng độ trong máu đạt mức cần thiết vào lúc rạch da.
- Ngừng đúng lúc — thường rất ngắn.
Điểm thứ ba hay bị làm sai: kéo dài kháng sinh nhiều ngày sau mổ khi không có chỉ định không giảm thêm nhiễm khuẩn, nhưng làm tăng nguy cơ tác dụng phụ và đề kháng.
Đây là một trong những nội dung chính của các chương trình quản lý kháng sinh trong bệnh viện.
Với một số vết thương
Các vết thương có nguy cơ cao — vết cắn của động vật, vết thương sâu bị nhiễm bẩn, vết thương xuyên thấu — có thể có chỉ định dự phòng.
Việc đánh giá nguy cơ thuộc về bác sĩ, dựa trên loại vết thương, mức độ nhiễm bẩn, thời gian từ khi bị thương và tình trạng của người bệnh.
Ở người có nguy cơ cao
Một số tình trạng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn nghiêm trọng, và với các nhóm này có thể có chỉ định dự phòng trong những tình huống nhất định.
Đây là quyết định do bác sĩ chuyên khoa đưa ra, dựa trên hướng dẫn cụ thể cho từng tình trạng.
Sau phơi nhiễm
Với một số tình huống tiếp xúc với nguồn lây cụ thể, có hướng dẫn về việc dùng thuốc dự phòng.
Đây cũng là quyết định y tế, thường cần được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định sau phơi nhiễm.
Trước một số thủ thuật
Với một số người có tình trạng tim mạch nhất định, có hướng dẫn về việc dùng kháng sinh trước một số thủ thuật.
Cần lưu ý: các hướng dẫn về vấn đề này đã được thu hẹp đáng kể so với trước đây, và chỉ áp dụng cho một số nhóm cụ thể.
Nếu bạn thuộc nhóm này, bác sĩ điều trị sẽ hướng dẫn và bạn nên thông báo cho nha sĩ hoặc người thực hiện thủ thuật.
Vì sao không nên tự dùng để phòng
Một số tình huống người ta hay tự dùng:
- Trước khi đi du lịch để phòng tiêu chảy.
- Khi có người trong nhà bị bệnh.
- Khi thấy có dấu hiệu chớm bệnh.
- Sau một vết thương nhỏ.
Với phần lớn các tình huống này, việc dùng kháng sinh:
- Không ngăn được nhiễm khuẩn một cách hiệu quả.
- Gây tác dụng phụ không cần thiết.
- Góp phần vào đề kháng.
- Có thể làm khó việc chẩn đoán nếu sau đó thực sự bị bệnh.
Mục cuối đáng chú ý: việc đã dùng kháng sinh có thể làm kết quả xét nghiệm âm tính giả và làm chậm việc xác định đúng nguyên nhân.
Điều cần làm khi được chỉ định dự phòng
- Hỏi rõ mục đích — dự phòng cho tình huống gì.
- Hỏi thời điểm dùng — với dự phòng trước thủ thuật, thời điểm rất quan trọng.
- Hỏi số liều — một liều hay nhiều liều.
- Không tự kéo dài quá số liều được kê.
- Báo tiền sử dị ứng trước khi dùng.
Mục thứ tư quan trọng: với dự phòng, việc dùng thêm không mang lại lợi ích mà chỉ tăng rủi ro.
Về các biện pháp phòng nhiễm khuẩn không dùng thuốc
Trong hầu hết các tình huống hằng ngày, các biện pháp sau hiệu quả hơn nhiều so với việc dùng kháng sinh dự phòng:
- Vệ sinh tay.
- Tiêm chủng đầy đủ.
- Chăm sóc vết thương đúng cách — rửa sạch, giữ khô, che chắn.
- An toàn thực phẩm và nước uống khi đi du lịch.
- Kiểm soát tốt bệnh nền — đặc biệt với tiểu đường.
- Chăm sóc răng miệng.
Các biện pháp này không có tác dụng phụ và không góp phần vào đề kháng — khác hẳn với việc dùng thuốc.
Một điểm về việc thông báo
Nếu bạn thuộc nhóm cần dự phòng trong một số tình huống, hãy:
- Ghi rõ trong danh sách thuốc và thông tin y tế cá nhân.
- Thông báo cho nha sĩ và mọi nơi thực hiện thủ thuật.
- Mang theo thông tin từ bác sĩ điều trị nếu có.
Đây là thông tin dễ bị bỏ sót vì nó chỉ liên quan tới một số tình huống nhất định — và người thực hiện thủ thuật cần được biết trước.
Câu hỏi thường gặp
Kháng sinh dự phòng là gì?
Là việc dùng kháng sinh trước khi có nhiễm khuẩn, nhằm ngăn nhiễm khuẩn xảy ra trong một tình huống có nguy cơ cụ thể. Nó khác với điều trị, vốn là dùng khi nhiễm khuẩn đã xảy ra.
Các trường hợp nào thường có chỉ định dự phòng?
Trước một số loại phẫu thuật, với một số vết thương có nguy cơ cao, ở người có tình trạng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn nghiêm trọng, và trong một số tình huống phơi nhiễm cụ thể. Việc xác định thuộc về bác sĩ.
Vì sao kháng sinh dự phòng trước mổ thường chỉ một liều?
Vì mục đích là có đủ nồng độ thuốc trong máu tại thời điểm rạch da, chứ không phải duy trì dài ngày. Kéo dài không cần thiết sau mổ không giảm thêm nhiễm khuẩn mà chỉ tăng nguy cơ tác dụng phụ và đề kháng.
Có nên tự dùng kháng sinh để phòng khi thấy có nguy cơ không?
Không. Việc dự phòng chỉ có lợi trong những tình huống cụ thể đã được xác định, và việc dùng ngoài các tình huống đó mang lại rủi ro mà không có lợi ích. Đây là quyết định cần chuyên môn.