Kháng sinh chỉ diệt vi khuẩn: vì sao không dùng cho cảm cúm

Sốt, đau họng, sổ mũi. Phản xạ của nhiều người là ra nhà thuốc mua kháng sinh.

Nhưng với phần lớn các trường hợp này, kháng sinh không giúp được gì.

Vi khuẩn và vi rút là hai thứ khác nhau

Kháng sinh hoạt động bằng cách tác động lên các cấu trúc đặc trưng của vi khuẩn — thành tế bào, bộ máy tổng hợp protein, quá trình nhân đôi vật chất di truyền.

Vi rút không có những cấu trúc đó. Nên kháng sinh không có gì để tác động vào.

Các bệnh thường do vi rút

Phần lớn các trường hợp sau là do vi rút:

• Cảm lạnh thông thường.
• Cúm.
• Phần lớn các đợt viêm họng.
• Phần lớn viêm phế quản cấp ở người khoẻ mạnh.
• Nhiều trường hợp viêm dạ dày ruột cấp.

Với các tình trạng này, điều trị chủ yếu là hỗ trợ: nghỉ ngơi, bù nước, giảm triệu chứng — và để cơ thể tự xử lý.

Các quan niệm cần xem lại

Dịch mũi hoặc đờm màu vàng xanh nghĩa là nhiễm khuẩn

Đây là quan niệm rất phổ biến nhưng không đáng tin.

Màu sắc thay đổi là một phần bình thường của diễn biến nhiễm vi rút — nó phản ánh phản ứng của cơ thể chứ không phải loại tác nhân gây bệnh.

Việc dịch đổi màu không tự nó là chỉ định dùng kháng sinh.

Sốt cao nghĩa là nhiễm khuẩn

Nhiễm vi rút cũng gây sốt cao. Mức độ sốt không phân biệt được hai loại.

Uống kháng sinh sớm để phòng

Kháng sinh không phòng được nhiễm vi rút, và không ngăn được nhiễm khuẩn thứ phát một cách hiệu quả trong đa số trường hợp.

Bệnh lâu khỏi nghĩa là cần kháng sinh

Một đợt cảm lạnh có thể kéo dài khá lâu, và ho có thể kéo dài nhiều tuần sau khi các triệu chứng khác đã hết.

Việc kéo dài không tự nó có nghĩa là cần kháng sinh — nhưng nếu triệu chứng nặng lên sau khi đã đỡ, đó là dấu hiệu nên đi khám lại.

Tác hại của việc dùng kháng sinh không cần thiết

Với chính người dùng

• Tác dụng phụ không đổi lấy lợi ích gì — tiêu chảy, buồn nôn, phát ban.
• Nguy cơ dị ứng.
• Ảnh hưởng tới hệ vi sinh đường ruột.
• Tăng nguy cơ một dạng nhiễm khuẩn đường ruột khó điều trị.
• Lần sau khi thực sự cần, thuốc có thể kém hiệu quả hơn.

Với cộng đồng

Mỗi lần dùng kháng sinh đều tạo áp lực chọn lọc: các vi khuẩn nhạy cảm bị tiêu diệt, các vi khuẩn có khả năng đề kháng sống sót và nhân lên.

Quá trình này diễn ra ở quy mô cộng đồng, và hệ quả là các nhiễm khuẩn ngày càng khó điều trị hơn.

Đây là lý do vì sao việc dùng kháng sinh không phải chuyện riêng của mỗi người.

Khi nào thực sự cần

Việc xác định có nhiễm khuẩn hay không cần đánh giá của bác sĩ, dựa trên:

• Thăm khám lâm sàng.
• Diễn biến triệu chứng theo thời gian.
• Các yếu tố nguy cơ của từng người.
• Đôi khi cả xét nghiệm.

Đây là lý do việc tự mua kháng sinh dựa trên triệu chứng là cách làm không an toàn — nó vừa có thể dùng khi không cần, vừa có thể bỏ sót tình trạng thực sự cần điều trị khác.

Khi nào nên đi khám

Với các triệu chứng hô hấp, các dấu hiệu nên đi khám:

• Sốt cao kéo dài.
• Khó thở.
• Đau ngực.
• Triệu chứng nặng lên sau khi đã đỡ.
• Không đỡ sau thời gian thông thường.
• Đau tai dữ dội.
• Đau họng dữ dội không nuốt được.
• Ở người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.

Mục thứ tư đáng chú ý: diễn biến đỡ rồi nặng lại là mẫu hình gợi ý có thể có nhiễm khuẩn thứ phát.

Câu hỏi nên đặt khi được kê kháng sinh

1. "Có chắc là nhiễm khuẩn không ạ, hay là do vi rút?"
2. "Nếu không dùng kháng sinh thì sao?"
3. "Uống trong bao nhiêu ngày?"
4. "Bao lâu thì thấy đỡ, nếu không đỡ thì làm gì?"

Hai câu đầu không phải là sự nghi ngờ — chúng là câu hỏi hợp lý, và một bác sĩ sẽ giải thích lý do kê.

Đôi khi câu trả lời là: có khả năng nhiễm khuẩn nhưng chưa chắc chắn, nên có thể theo dõi thêm trước khi quyết định. Đây là cách xử lý hợp lý trong nhiều tình huống.

Khi không được kê kháng sinh

Nếu bác sĩ khám và kết luận không cần kháng sinh, đó là kết quả tốt — không phải sự thiếu quan tâm.

Điều nên hỏi lúc đó:

• Làm gì để giảm triệu chứng?
• Bao lâu thì khỏi?
• Dấu hiệu nào thì cần quay lại?

Câu cuối quan trọng nhất: nó cho bạn một mốc rõ ràng thay vì cảm giác bị bỏ mặc.

Câu hỏi thường gặp