Kháng kháng sinh được nhắc tới như một vấn đề lớn của y tế toàn cầu. Nhưng cơ chế của nó khá đơn giản và đáng hiểu.
Cơ chế hình thành
Trong một quần thể vi khuẩn, luôn có sự đa dạng. Một số cá thể tình cờ mang đặc điểm giúp chúng sống sót trước một loại kháng sinh nhất định.
Khi dùng kháng sinh:
- Các vi khuẩn nhạy cảm bị tiêu diệt.
- Các vi khuẩn có khả năng đề kháng sống sót.
- Chúng nhân lên trong môi trường không còn cạnh tranh.
- Quần thể mới chủ yếu gồm các cá thể đề kháng.
Đây là quá trình chọn lọc. Kháng sinh không tạo ra sự đề kháng — nó chọn lọc những cá thể vốn đã có đặc điểm đó.
Một điểm khiến vấn đề nghiêm trọng hơn
Vi khuẩn có thể trao đổi vật chất di truyền với nhau, kể cả giữa các loài khác nhau.
Nghĩa là đặc tính đề kháng có thể lan truyền không chỉ qua việc nhân lên mà còn qua việc chuyển giao giữa các vi khuẩn khác nhau.
Một hiểu lầm cần làm rõ
Không phải cơ thể người bị kháng thuốc.
Kháng thuốc là đặc tính của vi khuẩn. Điều xảy ra là các chủng đề kháng trở nên phổ biến hơn — trong cơ thể người, trong môi trường, trong cộng đồng.
Vì vậy một người chưa từng dùng kháng sinh vẫn có thể nhiễm phải vi khuẩn kháng thuốc.
Vì sao đây là vấn đề của cộng đồng
Vi khuẩn không ở yên trong một người.
- Chúng lây truyền giữa người với người.
- Chúng tồn tại trong môi trường.
- Chúng lan qua thực phẩm và nước.
- Chúng di chuyển theo người qua biên giới.
Nên việc dùng kháng sinh không hợp lý ở một nơi góp phần tạo ra các chủng có thể gây bệnh cho người ở nơi khác.
Hậu quả thực tế
Khi một nhiễm khuẩn do vi khuẩn kháng thuốc:
- Các kháng sinh thông thường không hiệu quả.
- Phải dùng thuốc mạnh hơn, thường nhiều tác dụng phụ hơn.
- Thời gian điều trị dài hơn.
- Có thể phải nhập viện.
- Chi phí cao hơn nhiều.
- Kết cục có thể xấu hơn.
Và có một hệ quả rộng hơn ít được nói tới: nhiều lĩnh vực y học hiện đại phụ thuộc vào kháng sinh hiệu quả — phẫu thuật lớn, ghép tạng, hoá trị, chăm sóc trẻ sinh non.
Khi kháng sinh mất hiệu lực, rủi ro của các can thiệp này tăng lên.
Các hành vi góp phần vào vấn đề
- Dùng kháng sinh cho bệnh do vi rút.
- Tự mua kháng sinh không có chỉ định.
- Dùng lại đơn cũ.
- Chia thuốc cho người khác.
- Không dùng đủ liều và đủ thời gian được kê.
- Giữ thuốc thừa để dùng sau.
Mục thứ năm đáng nói thêm: việc dùng không đủ có thể để lại các vi khuẩn chưa bị tiêu diệt hoàn toàn, và đây là điều kiện thuận lợi cho đề kháng phát triển.
Nguyên tắc là dùng đúng theo chỉ định của bác sĩ — cả về liều lẫn về thời gian.
Những việc mỗi người làm được
Về việc dùng thuốc
- Chỉ dùng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ.
- Dùng đúng liều, đúng giờ, đủ thời gian được kê.
- Không tự mua, không dùng lại đơn cũ, không chia cho người khác.
- Không giữ thuốc thừa để dùng sau.
- Hỏi bác sĩ nếu không chắc có cần kháng sinh không.
Về việc phòng nhiễm khuẩn
Đây là phần ít được nhắc nhưng hiệu quả: không bị nhiễm khuẩn thì không cần kháng sinh.
- Vệ sinh tay — biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất.
- Tiêm chủng đầy đủ — phòng được cả bệnh do vi khuẩn lẫn các nhiễm khuẩn thứ phát sau nhiễm vi rút.
- An toàn thực phẩm — nấu chín, bảo quản đúng.
- Chăm sóc vết thương đúng cách.
- Hạn chế tiếp xúc khi mình hoặc người khác đang bệnh.
Vai trò của hệ thống y tế
Vấn đề này cần hành động ở nhiều cấp, không chỉ ở người dùng:
- Chương trình quản lý kháng sinh trong bệnh viện.
- Kiểm soát việc bán kháng sinh không đơn.
- Kiểm soát nhiễm khuẩn trong cơ sở y tế.
- Giám sát mức độ đề kháng.
- Quản lý việc dùng kháng sinh trong chăn nuôi.
- Nghiên cứu phát triển thuốc mới.
Mục cuối đáng chú ý: số lượng kháng sinh mới được phát triển trong những thập kỷ gần đây không theo kịp tốc độ xuất hiện của đề kháng — đây là lý do việc bảo vệ các thuốc hiện có càng quan trọng.
Một cách nghĩ
Kháng sinh là một nguồn lực chung có giới hạn.
Mỗi lần dùng không cần thiết đều tiêu hao một phần của nguồn lực đó — không chỉ cho bản thân mà cho tất cả mọi người, kể cả thế hệ sau.
Và không như nhiều nguồn lực khác, nó không tự phục hồi khi ta ngừng sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Vi khuẩn kháng thuốc hình thành như thế nào?
Trong một quần thể vi khuẩn luôn có sự đa dạng, và một số cá thể tình cờ có đặc điểm giúp sống sót trước kháng sinh. Khi dùng kháng sinh, các cá thể nhạy cảm bị tiêu diệt còn các cá thể đề kháng sống sót và nhân lên.
Có phải cơ thể người bị kháng thuốc không?
Không. Kháng thuốc là đặc tính của vi khuẩn chứ không phải của cơ thể người. Điều xảy ra là các chủng vi khuẩn đề kháng trở nên phổ biến hơn trong môi trường và trong cơ thể người.
Vì sao đây là vấn đề của cả cộng đồng?
Vì vi khuẩn kháng thuốc lây truyền được giữa người với người và tồn tại trong môi trường. Một người dùng kháng sinh không hợp lý góp phần tạo ra các chủng có thể gây bệnh cho người khác.
Mỗi người làm được gì?
Chỉ dùng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ, dùng đúng liều và đủ thời gian được kê, không dùng lại đơn cũ, không chia thuốc cho người khác, và phòng nhiễm khuẩn bằng vệ sinh tay và tiêm chủng đầy đủ.