Thuốc nam, thuốc bắc và thực phẩm chức năng: nhóm hay bị bỏ sót

Khi bác sĩ hỏi "anh chị đang dùng thuốc gì", nhiều người chỉ kể các thuốc tây. Thuốc nam đang sắc uống, viên thực phẩm chức năng dùng hằng ngày, trà thảo dược — không được nhắc tới.

Lý do dễ hiểu: chúng không được coi là thuốc. Nhưng khoảng trống thông tin này có thể gây hại.

Vì sao chúng có thể tương tác

Nhiều sản phẩm thảo dược chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học thật. Đó chính là lý do chúng được dùng.

Và hoạt tính sinh học nghĩa là chúng có thể tương tác qua chính các cơ chế đã nói ở bài về tương tác thuốc:

• Ảnh hưởng tới hệ enzyme chuyển hoá thuốc ở gan.
• Ảnh hưởng tới hấp thu ở đường tiêu hoá.
• Cộng hoặc đối kháng tác dụng với thuốc đang dùng.
• Ảnh hưởng tới quá trình đông máu.
• Ảnh hưởng tới đường huyết hoặc huyết áp.

Quan niệm tự nhiên nên an toàn

Đây là quan niệm phổ biến và cần được nhìn lại.

Thực tế:

• Nhiều chất độc mạnh nhất trong tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật.
• Nhiều thuốc tây được phát triển từ chính các hợp chất thực vật.
• Nguồn gốc không quyết định mức an toàn — liều lượng và tác dụng mới quyết định.

Thêm vào đó, sản phẩm thảo dược có một đặc điểm: hàm lượng hoạt chất có thể dao động giữa các lô, tuỳ vào nguồn nguyên liệu, thời điểm thu hái và cách chế biến.

Các tình huống rủi ro cao

Người dùng thuốc chống đông

Một số thảo dược ảnh hưởng tới đông máu. Kết hợp với thuốc chống đông làm tăng nguy cơ chảy máu.

Người chuẩn bị phẫu thuật

Đây là tình huống cần đặc biệt chú ý.

Một số sản phẩm ảnh hưởng tới đông máu hoặc tương tác với thuốc mê, và cần được ngừng trước phẫu thuật một khoảng thời gian.

Khi được hỏi trước phẫu thuật, cần khai báo đầy đủ mọi thứ đang dùng — kể cả những thứ tưởng vô hại.

Người điều trị ung thư

Một số sản phẩm có thể ảnh hưởng tới hiệu quả của hoá trị hoặc xạ trị. Cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng bất cứ thứ gì.

Người ghép tạng

Thuốc chống thải ghép cần duy trì nồng độ chính xác. Bất kỳ thứ gì ảnh hưởng tới chuyển hoá thuốc đều nguy hiểm.

Người có bệnh gan hoặc thận

Khả năng xử lý và thải các chất giảm, làm tăng nguy cơ tích luỹ.

Phụ nữ mang thai và cho con bú

Dữ liệu an toàn cho nhóm này thường rất hạn chế với các sản phẩm thảo dược.

Trẻ em

Liều cho trẻ không phải là phân số của liều người lớn, và nhiều sản phẩm chưa được nghiên cứu trên trẻ.

Điều cần khai báo

Khi được hỏi về thuốc đang dùng, nên kể cả:

• Thuốc nam, thuốc bắc — dạng sắc, dạng viên, dạng cao.
• Thực phẩm chức năng, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ.
• Vitamin và khoáng chất bổ sung.
• Trà thảo dược dùng thường xuyên.
• Các sản phẩm bôi ngoài có thành phần thảo dược.
• Sản phẩm mua qua mạng không rõ nguồn gốc.

Cách hiệu quả nhất: chụp ảnh hoặc mang theo chính bao bì sản phẩm. Nhiều sản phẩm có tên thương mại không cho biết thành phần bên trong.

Vì sao người ta ngại nói

Một số lý do thường gặp:

• Nghĩ rằng nó không liên quan.
• Lo bác sĩ phê phán.
• Quên vì không coi là thuốc.
• Không biết tên chính xác của sản phẩm.

Về lý do thứ hai: đây là thông tin y khoa cần thiết, không phải chuyện phán xét. Một bác sĩ cần biết để kê đơn an toàn, và việc giấu thông tin chỉ gây rủi ro cho chính người bệnh.

Dùng song song hai hệ điều trị

Nhiều người dùng cả thuốc tây và thuốc cổ truyền. Điều này có thể thực hiện được, nhưng cần điều kiện:

• Cả hai bên đều biết về bên kia.
• Nói rõ với thầy thuốc cổ truyền về các thuốc tây đang dùng.
• Nói rõ với bác sĩ về các bài thuốc đang dùng.
• Hỏi về khoảng cách thời gian giữa hai loại.
• Theo dõi sát và báo khi có biểu hiện bất thường.

Tình huống rủi ro nhất là khi mỗi bên không biết về bên kia.

Điều không nên làm

• Không tự ngừng thuốc điều trị để chuyển sang sản phẩm khác mà chưa hỏi bác sĩ.
• Không tin các lời hứa chữa khỏi — không sản phẩm nào cam kết được điều này.
• Không dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc — đặc biệt các sản phẩm không nhãn mác đầy đủ.
• Không dùng theo lời truyền miệng mà không hỏi người có chuyên môn.

Mục thứ nhất là quan trọng nhất: với bệnh cần điều trị liên tục, việc ngừng thuốc để chuyển sang phương pháp khác có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

Một cảnh báo về sản phẩm trộn tân dược

Có những sản phẩm được quảng bá là thảo dược nhưng thực tế có trộn thêm thuốc tây không được công bố.

Dấu hiệu gợi ý:

• Tác dụng rất nhanh và rất mạnh.
• Hết đau hoặc giảm triệu chứng ngay lập tức.
• Không có nhãn mác đầy đủ.
• Không có thông tin nhà sản xuất rõ ràng.
• Quảng cáo cam kết khỏi hoàn toàn.

Nếu nghi ngờ, mang sản phẩm tới hỏi dược sĩ và ngừng dùng cho tới khi rõ.

Câu hỏi thường gặp