Một người có ba bệnh mạn tính có thể đang dùng sáu bảy loại thuốc. Với người cao tuổi, con số có thể cao hơn.
Đây không phải điều bất thường — mỗi thuốc đều có lý do được kê. Nhưng tổng thể cần được nhìn lại định kỳ.
Vì sao rủi ro tăng nhanh
Số cặp tương tác tăng nhanh hơn số thuốc
Với hai thuốc, có một cặp cần xét. Với năm thuốc, số cặp đã là mười. Với mười thuốc, con số lên tới bốn mươi lăm.
Và đó chỉ là tương tác từng đôi — chưa tính các tương tác ba chiều.
Mỗi thuốc có tác dụng phụ riêng
Khi nhiều thuốc cùng có một tác dụng phụ tương tự — buồn ngủ, chóng mặt, khô miệng, táo bón — chúng cộng lại.
Khó tuân thủ hơn
Lịch uống phức tạp dẫn tới quên liều, uống nhầm, hoặc tự bỏ bớt.
Khó xác định nguyên nhân khi có vấn đề
Khi xuất hiện một triệu chứng mới, việc xác định thuốc nào gây ra trở nên khó với danh sách dài.
Chuỗi kê thuốc nối tiếp
Đây là hiện tượng đáng chú ý và khá phổ biến.
Cơ chế:
- Thuốc A gây một tác dụng phụ.
- Tác dụng phụ đó được hiểu nhầm là triệu chứng mới.
- Thuốc B được kê để xử lý triệu chứng đó.
- Thuốc B lại gây tác dụng phụ khác.
- Thuốc C được kê...
Sau vài năm, danh sách thuốc dài mà không ai rà lại từ đầu để xem mắt xích đầu tiên còn cần thiết không.
Cách phòng: khi có triệu chứng mới, câu hỏi đầu tiên nên là "có phải do thuốc nào đang dùng không?" trước khi nghĩ tới việc thêm thuốc mới.
Với người cao tuổi
Nhóm này có ba đặc điểm làm tăng rủi ro:
- Dùng nhiều thuốc do có nhiều bệnh.
- Chức năng gan thận giảm theo tuổi, nên khả năng xử lý thuốc kém hơn.
- Nhạy cảm hơn với một số tác dụng phụ, đặc biệt là tác dụng lên thần kinh và tác dụng gây tụt huyết áp khi đứng lên.
Hệ quả thực tế đáng lưu ý: một số tác dụng phụ ở người cao tuổi có thể biểu hiện dưới dạng lú lẫn, ngã, hoặc mệt mỏi — và dễ bị quy cho tuổi tác thay vì cho thuốc.
Khi một người cao tuổi đột nhiên lú lẫn hoặc ngã, việc rà lại thuốc là một trong những việc đầu tiên nên làm.
Quy trình rà soát định kỳ
Khi nào rà
- Ít nhất mỗi năm một lần với người dùng từ năm thuốc trở lên.
- Sau mỗi lần ra viện.
- Sau khi khám một chuyên khoa mới và được kê thêm thuốc.
- Khi xuất hiện triệu chứng mới.
- Khi có thay đổi về chức năng gan hoặc thận.
Chuẩn bị
Lập danh sách đầy đủ gồm:
- Tên hoạt chất và hàm lượng.
- Liều và số lần mỗi ngày.
- Bắt đầu dùng từ khi nào.
- Ai kê.
- Dùng để làm gì — nếu biết.
- Thực phẩm chức năng và thảo dược.
Cách đơn giản nhất: mang tất cả hộp thuốc trong nhà tới, kể cả những hộp đã cũ.
Các câu hỏi trong buổi rà soát
- Mỗi thuốc còn cần thiết không? Có thuốc nào được kê cho một tình trạng đã hết?
- Có trùng lặp hoạt chất không?
- Có tương tác nào cần xử lý không?
- Liều có còn phù hợp với chức năng gan thận hiện tại và với cân nặng hiện tại?
- Có thuốc nào đang gây tác dụng phụ mà bị hiểu nhầm là triệu chứng?
- Có thể đơn giản hoá lịch uống không?
- Có thuốc nào có thể ngừng theo kế hoạch giảm dần?
Câu cuối cần được thực hiện bởi bác sĩ, không tự làm — nhưng việc đặt câu hỏi là chính đáng.
Ai làm việc rà soát
Dược sĩ lâm sàng
Được đào tạo chuyên về việc này. Ở nhiều nơi, dịch vụ rà soát thuốc là dịch vụ có sẵn tại nhà thuốc.
Bác sĩ điều trị chính
Người có cái nhìn tổng thể về các bệnh của bạn.
Nếu bạn khám ở nhiều nơi, việc có một bác sĩ làm đầu mối tổng hợp rất có giá trị.
Vấn đề khám nhiều nơi
Đây là nguyên nhân phổ biến của danh sách thuốc không được kiểm soát.
Mỗi chuyên khoa kê thuốc cho phần của mình, và không ai thấy toàn cảnh.
Giải pháp: chính người bệnh làm cầu nối.
- Luôn mang danh sách đầy đủ tới mọi buổi khám.
- Nói rõ về các thuốc đang dùng từ bác sĩ khác.
- Xin bản sao đơn thuốc mới để bổ sung vào danh sách.
- Dùng cùng một nhà thuốc nếu có thể — để có nơi nắm được toàn bộ.
Mục cuối có giá trị thực tế cao: một nhà thuốc quen thuộc có thể phát hiện tương tác mà không nơi nào khác thấy được.
Về việc giảm bớt thuốc
Có những trường hợp giảm bớt thuốc là việc nên làm — và đây là một phần của chăm sóc tốt, không phải sự bỏ bê.
Nhưng việc này phải do bác sĩ quyết định và thực hiện theo kế hoạch, vì:
- Một số thuốc cần giảm liều từ từ.
- Cần theo dõi xem tình trạng có xấu đi không.
- Cần ưu tiên thuốc nào ngừng trước.
Tuyệt đối không tự ngừng — kể cả khi thấy danh sách quá dài.
Một việc đơn giản mà hiệu quả
Giữ danh sách thuốc cập nhật trong ví hoặc trong điện thoại.
Nó hữu ích trong ba tình huống: khi đi khám, khi ra nhà thuốc, và khi cấp cứu — tình huống cuối là lúc nó có giá trị nhất và cũng là lúc bạn không thể tự nói được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dùng nhiều thuốc lại tăng rủi ro nhanh như vậy?
Vì số cặp tương tác tiềm năng tăng nhanh hơn số thuốc, và mỗi thuốc thêm vào đều có tác dụng phụ riêng. Ngoài ra việc nhớ và tuân thủ cũng khó hơn khi lịch uống phức tạp.
Hiện tượng kê thuốc để xử lý tác dụng phụ là gì?
Là khi một tác dụng phụ của thuốc bị hiểu nhầm là triệu chứng mới, dẫn tới kê thêm thuốc để xử lý nó, rồi thuốc mới lại gây tác dụng phụ khác. Chuỗi này khiến danh sách thuốc dài dần mà không ai rà lại từ đầu.
Nên rà soát danh sách thuốc bao lâu một lần?
Với người dùng nhiều thuốc thì ít nhất mỗi năm một lần, và thêm vào các thời điểm như sau khi ra viện, sau khi khám chuyên khoa mới, hoặc khi xuất hiện triệu chứng mới.
Rà soát gồm những gì?
Kiểm tra mỗi thuốc còn cần thiết không, có trùng lặp hoặc tương tác không, liều có còn phù hợp với chức năng gan thận hiện tại không, và có thể đơn giản hoá lịch uống không. Dược sĩ lâm sàng là người làm việc này tốt nhất.