Câu hỏi "có cần kiêng gì không" thường được trả lời chung chung. Nhưng có những cặp thuốc và thực phẩm mà sự ảnh hưởng khá rõ.
Các cơ chế
Gắn kết làm giảm hấp thu
Một số khoáng chất trong thực phẩm gắn với phân tử thuốc tạo thành phức hợp mà cơ thể không hấp thu được.
Kết quả: lượng thuốc vào máu giảm đáng kể, hiệu quả điều trị giảm theo mà không có dấu hiệu gì.
Ảnh hưởng tới enzyme ở gan
Một số thành phần trong thực phẩm ảnh hưởng tới hệ enzyme chuyển hoá thuốc, làm nồng độ thuốc trong máu tăng hoặc giảm.
Cộng hoặc đối kháng tác dụng
Một số thực phẩm có tác dụng sinh học tương tự hoặc ngược với thuốc đang dùng.
Các nhóm thường được nhắc tới
Sữa và sản phẩm giàu canxi
Canxi có thể gắn với một số nhóm thuốc, làm giảm hấp thu đáng kể.
Cần chú ý không chỉ với sữa mà cả với:
- Sữa chua, phô mai.
- Viên bổ sung canxi.
- Thuốc kháng axit chứa canxi, magie hoặc nhôm.
- Viên bổ sung sắt và kẽm.
Cách xử lý: giãn thời gian giữa thuốc và các sản phẩm này. Khoảng cách cụ thể tuỳ thuốc và cần hỏi dược sĩ.
Điểm đáng nói: đây là nhóm tương tác dễ xử lý nhất — chỉ cần đổi giờ, không cần bỏ thứ gì.
Một số loại nước ép trái cây
Có những loại nước ép ảnh hưởng tới enzyme chuyển hoá thuốc ở gan, làm nồng độ một số thuốc trong máu tăng lên đáng kể.
Điểm cần biết: hiệu ứng này có thể kéo dài nhiều giờ, nên việc uống cách xa giờ uống thuốc không phải lúc nào cũng đủ.
Với các thuốc bị ảnh hưởng, khuyến cáo thường là tránh hẳn loại nước ép đó trong suốt thời gian điều trị — và đây là điều cần hỏi rõ cho từng thuốc.
Trà và cà phê
Hai vấn đề khác nhau:
- Cafein có thể cộng tác dụng với một số thuốc gây kích thích, hoặc bị ảnh hưởng bởi một số thuốc làm nó tồn tại lâu hơn trong cơ thể.
- Một số chất trong trà có thể ảnh hưởng tới hấp thu sắt và một số thuốc.
Với viên bổ sung sắt, khuyến cáo thường là uống cách xa trà và cà phê.
Thực phẩm giàu chất xơ
Chất xơ có thể làm giảm hấp thu một số thuốc bằng cách gắn kết hoặc làm thay đổi tốc độ di chuyển qua đường tiêu hoá.
Điều này không có nghĩa là nên ăn ít chất xơ — mà là nên giữ khoảng cách thời gian với thuốc bị ảnh hưởng.
Thực phẩm giàu vitamin K
Với một số thuốc chống đông, vitamin K ảnh hưởng tới hiệu quả thuốc.
Điểm quan trọng và hay bị hiểu sai: thường khuyến cáo không phải là kiêng hẳn mà là giữ lượng ăn vào ổn định.
Lý do: liều thuốc được điều chỉnh dựa trên chế độ ăn hiện tại. Sự thay đổi đột ngột — ăn rất nhiều hoặc ngừng hẳn — mới là vấn đề.
Đây là điều cần trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị.
Thực phẩm lên men và một số loại thực phẩm để lâu
Với một nhóm thuốc nhất định, có khuyến cáo về việc hạn chế một số thực phẩm chứa hàm lượng cao một chất có thể ảnh hưởng tới huyết áp.
Nếu thuốc của bạn thuộc nhóm này, bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể — và đây là hướng dẫn cần tuân thủ nghiêm.
Bưởi và một số trái cây họ cam quýt
Một số loại trong nhóm này có ảnh hưởng tới chuyển hoá thuốc ở gan.
Đây là nhóm được nhắc tới nhiều trong các tờ hướng dẫn, và nếu thuốc của bạn có cảnh báo về nó, cần hỏi rõ mức độ và thời gian cần tránh.
Cách xử lý chung
Phần lớn tương tác với thức ăn xử lý được bằng một trong ba cách:
- Giãn thời gian — hiệu quả với nhóm tương tác ở khâu hấp thu.
- Giữ chế độ ăn ổn định — với các trường hợp mà liều thuốc đã được điều chỉnh theo chế độ ăn hiện tại.
- Tránh hẳn — với số ít trường hợp mà ảnh hưởng mạnh và kéo dài.
Việc xác định thuộc nhóm nào là việc của dược sĩ hoặc bác sĩ.
Câu hỏi nên đặt
Khi nhận thuốc mới:
"Thuốc này có cần kiêng ăn uống gì không ạ? Nếu có thì cần tránh hẳn hay chỉ cần uống cách xa?"
Vế thứ hai của câu hỏi quan trọng — nó phân biệt giữa việc phải thay đổi chế độ ăn và việc chỉ cần đổi giờ uống thuốc.
Một lưu ý về nước lọc
Nước lọc là lựa chọn an toàn mặc định cho hầu hết thuốc.
Nếu chưa kịp hỏi về một loại đồ uống nào đó, dùng nước lọc là cách chắc chắn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thức ăn có thể ảnh hưởng tới thuốc?
Vì một số thành phần trong thực phẩm gắn với thuốc làm giảm hấp thu, một số ảnh hưởng tới enzyme chuyển hoá thuốc ở gan, và một số có tác dụng sinh học cộng hoặc trừ với tác dụng của thuốc.
Sữa ảnh hưởng tới thuốc nào?
Canxi trong sữa có thể gắn với một số nhóm thuốc làm giảm hấp thu đáng kể. Với các thuốc này, cần uống cách xa sữa và các sản phẩm giàu canxi một khoảng thời gian nhất định.
Có phải kiêng hoàn toàn các thực phẩm này không?
Thường không cần kiêng hẳn mà chỉ cần giãn thời gian giữa việc ăn uống và việc uống thuốc. Với một số trường hợp đặc thù thì cần hạn chế hơn, và đây là điều bác sĩ hoặc dược sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể.
Người dùng thuốc chống đông cần lưu ý gì về ăn uống?
Với một số thuốc chống đông, điều quan trọng không phải là kiêng mà là giữ chế độ ăn ổn định, vì sự thay đổi đột ngột trong lượng một số vi chất có thể ảnh hưởng tới hiệu quả thuốc. Cần trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị.