Cùng một viên thuốc, cùng một liều, có tác động khác nhau ở người ba mươi tuổi và người bảy mươi tuổi.
Lý do nằm ở những thay đổi sinh lý theo tuổi.
Những thay đổi ảnh hưởng tới thuốc
Chức năng thận giảm
Nhiều thuốc được thải qua thận. Khi chức năng thận giảm dần theo tuổi, thuốc bị thải chậm hơn và tích luỹ trong cơ thể.
Hệ quả: cùng một liều có thể tạo ra nồng độ cao hơn so với ở người trẻ.
Đây là lý do nhiều thuốc cần điều chỉnh liều theo chức năng thận, và vì sao việc xét nghiệm định kỳ có ý nghĩa.
Chức năng gan giảm
Khả năng chuyển hoá thuốc giảm, cùng với lưu lượng máu tới gan.
Thay đổi thành phần cơ thể
Tỷ lệ nước giảm, tỷ lệ mỡ tăng. Điều này làm thay đổi cách thuốc phân bố trong cơ thể.
Các thuốc tan trong mỡ có thể tồn tại lâu hơn.
Hệ thần kinh nhạy cảm hơn
Người cao tuổi thường nhạy cảm hơn với các thuốc tác động lên thần kinh — dễ buồn ngủ, dễ lú lẫn, dễ mất thăng bằng.
Khả năng điều hoà huyết áp giảm
Dễ bị tụt huyết áp khi đứng lên, làm tăng nguy cơ ngã.
Tác dụng phụ dễ bị hiểu nhầm
Đây là điểm quan trọng nhất của bài này.
Ở người cao tuổi, nhiều tác dụng phụ của thuốc biểu hiện theo cách dễ bị quy cho tuổi tác:
| Biểu hiện | Hay bị quy cho | Nhưng có thể do |
|---|---|---|
| Lú lẫn, hay quên | Tuổi già | Tác dụng phụ của thuốc |
| Ngã | Yếu chân | Chóng mặt, buồn ngủ do thuốc |
| Mệt mỏi | Tuổi tác | Thuốc hoặc tương tác |
| Chán ăn | Ăn kém do già | Tác dụng phụ |
| Táo bón | Ít vận động | Nhiều nhóm thuốc gây táo bón |
| Buồn bã, ít nói | Tâm lý tuổi già | Tác dụng phụ của một số thuốc |
Nguyên tắc: khi một người cao tuổi có biểu hiện mới, việc rà lại danh sách thuốc nên là một trong những việc đầu tiên.
Đặc biệt nếu biểu hiện xuất hiện sau khi bắt đầu một thuốc mới hoặc sau khi đổi liều.
Vấn đề dùng nhiều thuốc
Người cao tuổi thường có nhiều bệnh và dùng nhiều thuốc. Điều này làm tăng:
- Số tương tác tiềm năng.
- Tác dụng phụ cộng dồn — nhiều thuốc cùng gây buồn ngủ hoặc táo bón.
- Khó khăn trong việc nhớ và tuân thủ.
- Khả năng chuỗi kê thuốc nối tiếp — thuốc mới được kê để xử lý tác dụng phụ của thuốc cũ.
Rà soát định kỳ
Đây là việc có giá trị cao nhất với nhóm này.
Khi nào
- Ít nhất mỗi năm một lần.
- Sau mỗi lần ra viện — đây là thời điểm quan trọng vì thuốc thường được thay đổi.
- Sau khi có bác sĩ mới kê thêm thuốc.
- Khi xuất hiện triệu chứng mới.
- Sau khi ngã.
Nội dung
- Mỗi thuốc còn cần thiết không?
- Có trùng lặp hoặc tương tác không?
- Liều có phù hợp với chức năng thận hiện tại không?
- Có thuốc nào đang gây tác dụng phụ bị hiểu nhầm không?
- Có thể đơn giản hoá lịch uống không?
- Có thuốc nào thuộc nhóm cần thận trọng ở người cao tuổi không?
Mục cuối: có những danh sách chuyên môn về các thuốc cần thận trọng ở người cao tuổi, và dược sĩ hoặc bác sĩ có thể tham khảo.
Về việc giảm bớt thuốc
Trong nhiều trường hợp, giảm bớt là việc nên làm.
Nhưng phải:
- Do bác sĩ đánh giá và quyết định.
- Thực hiện từng thuốc một, không ngừng nhiều cùng lúc.
- Giảm liều từ từ với các thuốc cần.
- Theo dõi sau khi ngừng.
Tuyệt đối không tự ngừng. Nhưng việc đặt câu hỏi "thuốc này còn cần không ạ?" là hoàn toàn chính đáng.
Hỗ trợ việc dùng thuốc hằng ngày
Hộp chia thuốc
Hiệu quả nhất vì cho phép nhìn thấy đã uống chưa.
Nếu người cao tuổi không tự chia được, người nhà có thể chia giúp mỗi tuần.
Đơn giản hoá
Hỏi bác sĩ về việc giảm số lần uống mỗi ngày.
Chữ to, nhãn rõ
Nhờ nhà thuốc in nhãn chữ lớn.
Gắn vào thói quen
Giờ ăn, giờ đánh răng — bền hơn báo thức.
Ánh sáng đủ
Không uống thuốc trong bóng tối — dễ nhầm viên.
Danh sách thuốc dán ở nơi dễ thấy
Và một bản trong ví.
Với người chăm sóc
- Ghi lại đã cho uống thuốc gì, lúc mấy giờ — đặc biệt khi có nhiều người cùng chăm.
- Chú ý các thay đổi về tinh thần và vận động.
- Mang toàn bộ hộp thuốc khi đi khám.
- Hỏi lại nếu thấy thuốc mới được thêm mà không rõ lý do.
Mục đầu quan trọng: cho uống trùng liều là một trong những sai sót phổ biến khi có nhiều người cùng chăm sóc.
Một câu hỏi đáng đặt định kỳ
"Bác sĩ ơi, với tình trạng hiện tại của mẹ cháu, có thuốc nào trong danh sách này có thể bỏ bớt được không ạ?"
Câu hỏi này mở ra một cuộc rà soát mà nếu không ai đặt ra thì thường không diễn ra.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cao tuổi nhạy cảm hơn với thuốc?
Vì chức năng gan và thận giảm dần theo tuổi làm thuốc bị thải chậm hơn, tỷ lệ nước và mỡ trong cơ thể thay đổi làm phân bố thuốc khác đi, và hệ thần kinh nhạy cảm hơn với các thuốc tác động lên nó.
Những biểu hiện nào ở người cao tuổi có thể do thuốc?
Lú lẫn, ngã, mệt mỏi, chán ăn, táo bón, chóng mặt khi đứng lên và thay đổi tâm trạng đều có thể là tác dụng phụ của thuốc. Vấn đề là chúng dễ bị quy cho tuổi tác thay vì được xem xét như tác dụng phụ.
Nên rà soát danh sách thuốc bao lâu một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần với người dùng nhiều thuốc, và thêm vào sau mỗi lần ra viện, sau khi có bác sĩ mới kê thêm thuốc, hoặc khi xuất hiện triệu chứng mới.
Có nên giảm bớt số thuốc không?
Trong nhiều trường hợp là nên, nhưng phải do bác sĩ đánh giá và thực hiện theo kế hoạch. Việc tự ngừng thuốc nguy hiểm, nhưng việc đặt câu hỏi liệu mỗi thuốc còn cần thiết không là hoàn toàn chính đáng.