Thực phẩm chức năng: khác thuốc ở điểm nào

Ở nhà thuốc, thực phẩm chức năng và thuốc được bày gần nhau. Bao bì trông giống nhau, đều là viên nang hoặc viên nén trong lọ.

Nhưng chúng thuộc hai khung quản lý khác hẳn.

Khác biệt cơ bản

Dòng cuối là chỉ dấu dễ nhận nhất: nếu trên nhãn có câu lưu ý sản phẩm không phải là thuốc, đó là thực phẩm chức năng.

Điểm cần chú ý về quảng cáo

Một mâu thuẫn thường gặp: sản phẩm có câu lưu ý trên nhãn, nhưng lại được quảng cáo với nội dung gợi ý khả năng chữa bệnh.

Khi gặp tình huống này, nội dung quảng cáo đã vượt quá phạm vi mà sản phẩm được phép công bố — và đó là dấu hiệu cần thận trọng.

Các cách diễn đạt cần đọc kỹ:

• Lời chứng thực của người dùng thay cho bằng chứng.
• Dẫn nghiên cứu về một hoạt chất nói chung để quảng bá cho sản phẩm cụ thể chưa từng được nghiên cứu.
• Nhấn mạnh nguồn gốc tự nhiên như đảm bảo về an toàn.
• Gợi ý có thể thay thế thuốc đang dùng.

Mục cuối là dấu hiệu nguy hiểm nhất: không sản phẩm nào nên được dùng để thay thế thuốc điều trị mà không có ý kiến bác sĩ.

Vấn đề tương tác

Đây là điều nhiều người không ngờ tới: thực phẩm chức năng có thể tương tác với thuốc.

Các cơ chế thường gặp:

• Ảnh hưởng tới cách gan chuyển hoá thuốc, làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc trong máu.
• Ảnh hưởng tới quá trình đông máu.
• Ảnh hưởng tới hấp thu thuốc ở đường tiêu hoá.
• Cộng tác dụng với thuốc đang dùng.

Nhóm cần đặc biệt thận trọng:

• Người đang dùng thuốc chống đông.
• Người chuẩn bị phẫu thuật.
• Người có bệnh gan hoặc thận.
• Người dùng thuốc cần liều chính xác.
• Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.
• Người đang điều trị ung thư.

Với các nhóm này, việc hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào là bắt buộc, không phải tuỳ chọn.

Điều cần khai với nhân viên y tế

Nhiều người không nhắc tới thực phẩm chức năng khi được hỏi về thuốc đang dùng, vì nghĩ nó không phải thuốc.

Đây là khoảng trống thông tin có thể gây hại.

Cần khai đầy đủ khi:

• Đi khám bệnh.
• Được kê thuốc mới.
• Chuẩn bị phẫu thuật hoặc thủ thuật.
• Vào cấp cứu.
• Mang thai hoặc dự định mang thai.

Mục thứ ba đặc biệt quan trọng: một số sản phẩm ảnh hưởng tới đông máu và cần ngừng trước phẫu thuật.

Cách đọc nhãn

• Thành phần và hàm lượng của từng chất.
• Đối tượng sử dụng và đối tượng không nên dùng.
• Liều khuyến nghị và thời gian dùng.
• Câu lưu ý về việc không phải là thuốc.
• Thông tin nhà sản xuất và nhập khẩu.
• Số công bố sản phẩm nếu có.

Điểm cần chú ý với sản phẩm chứa nhiều thành phần: hàm lượng từng chất có thể rất thấp, không đủ để có ý nghĩa.

Hiểu lầm về liều cao

Một quan niệm phổ biến: vitamin và khoáng chất thì càng nhiều càng tốt.

Thực tế:

• Một số vitamin tan trong dầu tích luỹ trong cơ thể và có thể gây độc nếu dùng liều cao kéo dài.
• Một số khoáng chất liều cao ảnh hưởng tới hấp thu các khoáng chất khác.
• Với người ăn uống bình thường, phần lớn vi chất đã đủ từ thực phẩm.

Việc bổ sung nên dựa trên nhu cầu thực tế — tốt nhất là sau khi có đánh giá của bác sĩ, không dựa trên suy đoán.

Khi nào bổ sung là hợp lý

Có những tình huống việc bổ sung được khuyến cáo rõ ràng:

• Thiếu hụt đã được xác định qua xét nghiệm.
• Giai đoạn có nhu cầu tăng, theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Chế độ ăn hạn chế một nhóm thực phẩm nhất định.
• Một số tình trạng bệnh lý ảnh hưởng tới hấp thu.
• Theo khuyến cáo y tế cho nhóm tuổi hoặc nhóm đối tượng cụ thể.

Trong các trường hợp này, việc dùng nên theo hướng dẫn cụ thể về loại, liều và thời gian — không tự chọn.

Một nguyên tắc thực dụng

Trước khi mua một sản phẩm bổ sung, hỏi dược sĩ hai câu:

1. "Với tình trạng của cháu, cái này có cần không ạ?"
2. "Nó có tương tác gì với thuốc cháu đang uống không?"

Hai câu này mất một phút và thường tiết kiệm được cả tiền lẫn rủi ro.

Câu hỏi thường gặp