Phần lớn vết cắt và trầy xước nhỏ xử lý được tại nhà. Điều quan trọng là làm đúng và biết khi nào cần tới cơ sở y tế.
Các bước cơ bản
Bước 1: rửa tay
Trước khi chạm vào vết thương. Đeo găng nếu có.
Bước 2: cầm máu
Ép trực tiếp lên vết thương bằng gạc sạch, giữ liên tục vài phút.
Không nhấc gạc ra để xem liên tục — điều này làm gián đoạn quá trình cầm máu.
Nếu có thể, nâng vùng bị thương cao hơn tim.
Bước 3: rửa vết thương
Rửa bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, để dòng nước chảy qua để cuốn trôi bụi bẩn.
Loại bỏ đất cát và dị vật nhìn thấy được ở bề mặt.
Không dùng cồn hoặc dung dịch mạnh đổ trực tiếp vào vết thương hở — chúng có thể gây tổn thương mô và làm chậm lành. Nếu muốn sát khuẩn, dùng cho vùng da xung quanh.
Bước 4: bôi thuốc nếu cần
Với vết thương nhỏ, thường không cần. Nếu dùng kem bôi, nên hỏi dược sĩ về loại phù hợp.
Bước 5: băng
- Dùng băng cá nhân hoặc gạc vô trùng.
- Băng vừa phải, không quá chặt.
- Thay băng hằng ngày hoặc khi bị ướt bẩn.
Với vết xước rất nông ở nơi khô ráo, để hở cũng được — nhưng băng giúp tránh bụi bẩn và va chạm.
Các sai lầm thường gặp
- Không rửa kỹ — bụi bẩn còn lại là nguyên nhân chính của nhiễm trùng.
- Đổ cồn hoặc dung dịch mạnh vào vết thương hở.
- Băng quá chặt — cản trở tuần hoàn.
- Bôi các thứ không phải thuốc lên vết thương — kem đánh răng, lá cây, bột.
- Tự lấy dị vật cắm sâu ra — có thể gây chảy máu nhiều hơn.
- Không thay băng khi băng đã ướt bẩn.
Mục thứ tư đáng nhấn mạnh: các biện pháp truyền miệng đắp lên vết thương có thể gây nhiễm trùng và làm chậm lành.
Theo dõi sau đó
Trong vài ngày sau, chú ý các dấu hiệu nhiễm trùng:
- Đỏ lan rộng quanh vết thương.
- Sưng tăng lên sau ngày thứ hai.
- Đau tăng lên thay vì giảm dần.
- Có mủ hoặc dịch đục.
- Có mùi hôi.
- Sốt.
- Vệt đỏ chạy dọc từ vết thương về phía tim.
- Sưng hạch ở vùng lân cận.
Hai dấu hiệu cuối cần đi khám ngay — chúng gợi ý nhiễm trùng đang lan.
Khi nào cần tới cơ sở y tế
Ngay lập tức
- Chảy máu nhiều không cầm được sau khi ép liên tục.
- Máu phun thành tia.
- Vết thương rất sâu hoặc rộng.
- Nhìn thấy mỡ, cơ hoặc xương.
- Vết thương do vật đâm xuyên.
- Dị vật cắm sâu — không tự rút ra.
- Vết thương ở mắt.
Nên đi khám
- Vết thương há miệng — có thể cần khâu.
- Ở vùng mặt — vì lý do thẩm mỹ.
- Ở vùng khớp hoặc nơi da căng.
- Do động vật cắn — kể cả vết nhỏ.
- Vết thương bẩn — dính đất, rỉ sét.
- Chưa rõ tình trạng tiêm phòng uốn ván.
- Ở người tiểu đường hoặc người có tuần hoàn kém.
- Ở người suy giảm miễn dịch.
- Không lành sau thời gian dự kiến.
Về mục vết cắn: vết cắn của động vật có nguy cơ nhiễm trùng cao và có thể cần xử lý riêng — nên đi khám kể cả khi vết trông nhỏ.
Về mục uốn ván: đây là điều cần hỏi bác sĩ, và với vết thương bẩn hoặc sâu thì đặc biệt quan trọng.
Với người tiểu đường
Nhóm này cần chú ý đặc biệt vì:
- Vết thương lâu lành hơn.
- Nguy cơ nhiễm trùng cao hơn.
- Cảm giác có thể giảm nên không nhận ra vết thương sớm.
Với vết thương ở bàn chân, nên đi khám sớm — kể cả vết nhỏ.
Ngoài ra nên kiểm tra bàn chân hằng ngày như một thói quen.
Bỏng nhẹ
Với bỏng nhỏ, nông:
- Làm mát dưới vòi nước mát chảy nhẹ trong khoảng vài phút.
- Không dùng nước đá — có thể gây tổn thương thêm.
- Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ hay các thứ truyền miệng.
- Không làm vỡ bọng nước.
- Che bằng gạc sạch không dính.
Cần đi khám khi
- Bỏng rộng.
- Bỏng ở mặt, tay, chân, bộ phận sinh dục hoặc khớp.
- Bỏng sâu — da trắng bợt hoặc cháy đen.
- Bỏng do điện hoặc hoá chất.
- Ở trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi.
Một nguyên tắc chung
Khi không chắc, đi khám.
Một vết thương được xử lý đúng từ đầu thường lành nhanh và ít biến chứng hơn nhiều so với một vết thương được xử lý muộn sau khi đã nhiễm trùng.
Câu hỏi thường gặp
Rửa vết thương bằng gì là tốt nhất?
Nước sạch hoặc nước muối sinh lý là lựa chọn cơ bản và an toàn cho hầu hết vết thương nhỏ. Điều quan trọng là rửa sạch hết bụi bẩn chứ không phải dùng dung dịch mạnh.
Có nên dùng cồn hoặc oxy già đổ trực tiếp vào vết thương không?
Các dung dịch mạnh đổ trực tiếp vào vết thương hở có thể gây tổn thương mô và làm chậm lành. Chúng phù hợp hơn cho việc sát khuẩn vùng da xung quanh, còn bản thân vết thương nên được rửa bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý.
Dấu hiệu nào cho thấy vết thương bị nhiễm trùng?
Đỏ lan rộng quanh vết thương, sưng và đau tăng lên sau vài ngày, có mủ, có mùi hôi, sốt, hoặc thấy vệt đỏ chạy dọc từ vết thương. Đây là các dấu hiệu cần đi khám.
Khi nào một vết thương cần tới cơ sở y tế?
Khi chảy máu không cầm được, vết thương sâu hoặc há miệng, có dị vật bên trong, do động vật cắn, ở vùng mặt hoặc khớp, hoặc khi chưa rõ tình trạng tiêm phòng uốn ván.